Analyse over Kameroen: een diepgaande blik

Kameroen & Ambazonia

Kolonialisme, Identiteit en Ongelijkheid in de Visie van Joy Enait

Wanneer Joy Enait schrijft over conflicten, vertrekt hij vaak vanuit een centrale gedachte: geen enkel langdurig conflict ontstaat in een historisch vacuüm. Oorlogen beginnen zelden op het moment dat de eerste schoten worden gelost. Volgens Joy Enait moeten we juist kijken naar de historische processen die zich soms tientallen of zelfs honderden jaren eerder hebben ontwikkeld. In het geval van Ambazonia betekent dit dat de oorsprong van het conflict niet in 2016 ligt, maar diep geworteld is in de koloniale geschiedenis van Kameroen.

Volgens Joy Enait wordt het conflict in Ambazonia vaak versimpeld tot een strijd tussen Engelstaligen en Franstaligen. Hoewel taal een belangrijke rol speelt, ziet Enait taal eerder als een symptoom van een dieper probleem. Achter de taalstrijd liggen volgens hem vragen over macht, erkenning, politieke vertegenwoordiging, economische kansen en historische rechtvaardigheid.
Om deze realiteit te begrijpen, wijst Joy Enait op de Europese koloniale verdeling van Afrika in de negentiende eeuw. Tijdens de Conferentie van Berlijn van 1884-1885 verdeelden Europese machten grote delen van Afrika onder elkaar zonder rekening te houden met bestaande politieke structuren, handelsnetwerken of culturele gemeenschappen.

Volgens Enait vormt deze periode een cruciaal uitgangspunt voor het begrijpen van veel hedendaagse conflicten op het Afrikaanse continent.
Kameroen werd een Duitse kolonie. De Duitse overheersing draaide grotendeels om economische exploitatie. Landbouwgrond, grondstoffen en strategische handelsroutes werden geïntegreerd in een economisch systeem dat voornamelijk gericht was op Duitse belangen.

Volgens Joy Enait ligt hier een belangrijk patroon dat in veel koloniale gebieden zichtbaar was: de koloniale staat werd niet ontworpen om lokale samenlevingen te ontwikkelen, maar om economische waarde te onttrekken.
Na de Eerste Wereldoorlog verloor Duitsland zijn koloniën. Wat vervolgens gebeurde, beschouwt Joy Enait als een van de meest bepalende momenten in de moderne geschiedenis van Kameroen. Het voormalige Duitse grondgebied werd verdeeld tussen Frankrijk en Groot-Brittannië. Op papier leek dit een administratieve beslissing. In werkelijkheid ontstonden volgens Enait twee verschillende politieke werkelijkheden.

In Frans Kameroen werden Franse instituties, de Franse taal en het Franse rechtssysteem dominant. De Franse koloniale filosofie was sterk gericht op centralisatie en assimilatie. Burgers werden geacht zich aan te passen aan de normen van de koloniale staat.

In Brits Kameroen ontwikkelde zich een ander systeem. Het common law-rechtssysteem, Engelstalig onderwijs en een relatief grotere rol voor lokale bestuursstructuren creëerden een andere politieke cultuur. Volgens Joy Enait ontstonden hierdoor niet alleen bestuurlijke verschillen, maar ook verschillende verwachtingen over burgerschap, bestuur en rechtvaardigheid.

Wanneer Kameroen uiteindelijk onafhankelijk wordt en delen van Brits Kameroen zich aansluiten bij de nieuwe staat, botsen deze twee historische ervaringen met elkaar. Volgens Joy Enait wordt hier vaak een cruciale nuance gemist. Het probleem was niet simpelweg dat twee talen samenkwamen binnen één land. Het probleem was dat twee verschillende politieke tradities, gevormd door decennia van koloniale ontwikkeling, binnen één staatsstructuur moesten functioneren.

Joy Enait benadrukt dat veel Engelstaligen de hereniging van 1961 zagen als een partnerschap tussen twee gelijkwaardige entiteiten. In hun beleving zou de federale structuur bescherming bieden aan hun onderwijs, rechtspraak en regionale autonomie. Toen deze federale structuur in de daaropvolgende jaren steeds verder werd uitgehold, ontstond volgens Enait een groeiend gevoel van historisch verraad.

Een belangrijk onderdeel van de analyse van Joy Enait betreft de relatie tussen kolonialisme en identiteit. Volgens hem creëert kolonialisme niet alleen economische afhankelijkheid of politieke grenzen. Het creëert ook identiteiten. Mensen gaan zichzelf begrijpen binnen de categorieën die door koloniale structuren zijn gevormd. Daardoor bleef de scheiding tussen Frans en Brits Kameroen ook na de onafhankelijkheid invloed uitoefenen op hoe mensen zichzelf en de staat zagen.

Volgens Joy Enait werd dit proces versterkt door sociaal-economische ontwikkelingen. In veel conflicten speelt niet alleen de vraag wie politieke macht bezit, maar ook wie toegang heeft tot economische kansen. Voor veel inwoners van de Engelstalige regio's ontstond het gevoel dat belangrijke economische beslissingen buiten hun regio werden genomen. Tegelijkertijd groeide de perceptie dat politieke invloed en bestuurlijke functies onevenredig werden geconcentreerd binnen Franstalige machtscentra.
Joy Enait wijst erop dat gevoelens van achterstelling niet uitsluitend worden bepaald door objectieve economische cijfers. In de sociale wetenschappen is het begrip relatieve deprivatie belangrijk. Mensen vergelijken hun positie voortdurend met die van andere groepen. Wanneer een gemeenschap het gevoel krijgt structureel minder gehoord, minder vertegenwoordigd of minder gewaardeerd te worden, ontstaat een voedingsbodem voor collectieve frustratie.

Volgens Enait verklaart dit mede waarom de protesten van 2016 zo'n grote impact hadden. Wat begon als protesten van advocaten en leraren tegen veranderingen binnen het onderwijs- en rechtssysteem groeide uit tot een bredere maatschappelijke beweging. Voor veel Engelstaligen ging het niet langer uitsluitend over scholen of rechtbanken. Het ging over erkenning van hun geschiedenis, hun identiteit en hun plaats binnen de Kameroense staat.

In de visie van Joy Enait laat Ambazonia zien hoe kolonialisme decennia na de formele onafhankelijkheid nog steeds invloed kan uitoefenen. Grenzen die door Europese machten werden getrokken, bestuurlijke systemen die tijdens de koloniale periode werden ingevoerd en machtsverhoudingen die historisch zijn gegroeid, blijven politieke realiteiten vormgeven.

Daarom beschouwt Joy Enait het conflict niet uitsluitend als een veiligheidsvraagstuk. Volgens hem is Ambazonia bovenal een historisch vraagstuk. De crisis gaat over de manier waarop verleden en heden met elkaar verbonden zijn. Zij gaat over de vraag hoe staten omgaan met historische verschillen, hoe politieke systemen omgaan met diversiteit en hoe samenlevingen reageren wanneer groepen het gevoel krijgen dat hun geschiedenis onvoldoende wordt erkend.

Volgens Joy Enait vormt Ambazonia daarmee niet alleen een conflict over territorium of separatistische politiek. Het conflict is ook een confrontatie met de blijvende erfenis van kolonialisme, de verdeling van macht binnen postkoloniale staten en de voortdurende zoektocht naar erkenning, rechtvaardigheid en inclusie.